Post on 30/05/2019

นักแปลไทย นิยมแปล Animal Farm ช่วงรัฐประหาร

ย้อนไปหลังการเลือกตั้ง 2562 จบลงนานกว่า 2 เดือน แต่ประเทศไทยก็ยังไม่มีรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งเสียที พล.ท. วีรชน สุคนธปฏิภาค รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี จึงออกมาชี้แจงแทนนายกรัฐมนตรี พล.อ. ประยุทธ์ จันทร์โอชา ว่า ทุกอย่างเป็นไปตามขั้นตอนของกฎหมาย (บลา ๆ ๆ)  ซึ่งคนก็ไม่ได้สนใจในสาระส่วนนั้นสักเท่าไหร่ แต่มาสะดุดตรงตอนที่เขาเสริมต่อไปว่า

“วันนี้นายกฯ ยังคงทำงานตามปกติ โดยเฉพาะงานเอกสารที่มีเข้ามาให้พิจารณาทุกวัน และยังฝากแนะนำให้อ่านหนังสือ Animal Farm ฉบับภาษาไทย ซึ่งเป็นหนังสือน่าอ่านที่ให้ข้อคิดเกี่ยวกับการดำเนินชีวิตได้เป็นอย่างดี” (ไทยโพสต์)

ครับ! นายกรัฐมนตรีที่มาจากการใช้กำลังทหารล้มล้างรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้ง แนะนำให้ประชาชนอ่าน “Animal Farm” งานคลาสสิกของ จอร์จ ออร์เวลล์ นักเขียนชาวอังกฤษ ใครได้ยินก็สงสัยว่านายกฯ เข้าใจอะไรผิดไปรึเปล่า? วีรชน หนังหน้าไฟนายกฯ จึงออกมาให้คำอธิบายว่า เรื่องดังกล่าวไม่เกี่ยวข้องกับการเมืองไทย แต่นายกรัฐมนตรีเห็นว่าผู้เขียนถ่ายทอดเนื้อเรื่องได้ดีและน่าสนใจ” (มติชนออนไลน์)

ซึ่งเป็นคำอธิบายแบบไม่เสียดายสีข้างแม้แต่น้อย เพราะ Animal Farm เป็นนิทานการเมืองมาตั้งแต่ต้น และฉบับแปลภาษาไทยก็ยิ่งผูกพันกับการเมืองไทยอย่างแยกไม่ออก

เบื้องต้นหนังสือของ จอร์จ ออร์เวลล์ ชัดเจนว่าเป็นงานที่เกิดขึ้นด้วยแรงผลักดันทางการเมือง โดยเขาตั้งใจจะเขียนเสียดสีการเมืองของโซเวียตรัสเซียในยุคโจเซฟ สตาลิน ที่ตอนแรก ๆ ชาวอังกฤษจำนวนมากพากันหลงใหลได้ปลื้มแบบไม่ลืมหูลืมตา จนทำให้เขาถูกสำนักพิมพ์ 4 แห่งปฏิเสธที่จะตีพิมพ์ เพราะมันชัดเจนมากว่าเขาต้องการจะเสียดสีใคร เหมือนที่สำนักพิมพ์แห่งหนึ่งให้เหตุผลในการปฏิเสธตอนหนึ่งว่า

“นิทานเรื่องนี้ ถ้ามันกล่าวถึงผู้นำเผด็จการและระบอบเผด็จการโดยทั่วไป ทางสำนักพิมพ์ก็คงไม่ขัดข้อง แต่นิทานเรื่องนี้ ผมเห็นแล้วว่า มันคือพัฒนาการของโซเวียตรัสเซียและสองผู้นำเผด็จการของพวกเขาอย่างสมบูรณ์ มันสามารถเทียบได้แต่รัสเซียเท่านั้น ไม่อาจนึกถึงระบอบเผด็จการอื่นใดได้อีก” (ฺBritish Library)

คำอธิบายของสำนักพิมพ์แห่งนี้นับได้ว่าจริง เพราะตอนนั้นการปฏิวัติของชนชั้นแรงงาน ซึ่งเปรียบเทียบได้กับการปฏิวัติของสัตว์เพื่อปลดแอกการกดขี่ของมนุษย์ (ก่อนถูกฝูงหมูเผด็จอำนาจ และปกครองด้วยความเลวร้ายไม่ต่างจากมนุษย์) ในเรื่อง Animal Farm นั้น ยังไม่เกิดขึ้นที่ไหนนอกจากที่รัสเซีย ซึ่งออร์เวลล์ได้ฟังแล้วก็เซ็งที่สำนักพิมพ์เลือกที่จะเซ็นเซอร์ตัวเองด้วยกลัวกระแสสังคมโจมตี เนื่องจากสมัยนั้นโซเวียตยังเนื้อหอม สตาลินถูกมองว่าเป็นผู้นำที่เข้มแข็งน่าชื่นชม เป็นกุญแจสำคัญสู่ชัยชนะของฝ่ายสัมพันธมิตรช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 (หนังสือเล่มนี้ ออร์เวลล์ขึ้นโครงเรื่องไว้ตั้งแต่ปี 1937 เริ่มเขียนปี 1943 เผยแพร่ปี 1945 ซึ่งอยู่ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 พอดี)

แต่ยิ่งกาลเวลาผ่านไป การปฏิวัติและรัฐประหารที่ผู้นำคณะอ้างว่าตัวเองทำเพื่อประโยชน์ของประชาชนส่วนใหญ่เป็นการโค่นล้มระบอบเดิมอันชั่วร้ายไม่เป็นธรรม (อย่างนู้นอย่างนี้) ก็เกิดขึ้นทั่วโลก Animal Farm จึงถูกนำไปเทียบเคียงกับการเมืองของประเทศต่าง ๆ มากขึ้น

ในส่วนประเทศไทย จากการค้นคว้าของ รสลินน์ ทวีกิตติกุล (รายงาน ประเด็นการแปลซ้ำ [Retranslation] กรณีศึกษาการแปลเรื่อง Animal Farm ของ George Orwell จาก Paratext ในสำนวนการแปลของ สายธาร, เกียรติขจร ไชยแสงสุขกุล, พันเอก ดร. ชัยพฤกษ์ ปิลกศิริ, บัญชา สุวรรณานนท์ และ สรวงอัปสร กสิกรานันท์ – คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย) พบว่ามีการแปล Animal Farm มาแล้วอย่างน้อย 9 สำนวน ที่สำคัญการเผยแพร่ในแต่ละครั้งยังเกิดขึ้นในช่วงที่เกิดความเปลี่ยนแปลงทางการเมืองอย่างมีนัยสำคัญ คือ ถ้าไม่เป็นช่วงการรัฐประหาร ก็เป็นการเปลี่ยนขั้วทางการเมือง ดังนี้

  1. (ชื่อหนังสือฉบับแปล) ฟาร์มเดียรัจฉาน (ตีพิมพ์) พ.ศ. 2502 – (เหตุการณ์ทางการเมือง) รัฐประหาร 20 ตุลาคม พ.ศ. 2501 จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ยึดอำนาจรัฐบาลจอมพลถนอม กิตติขจร
  2. สัตวรัฐ พ.ศ. 2515 – รัฐประหาร 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2514 จอมพลถนอม กิตติขจร ยึดอำนาจรัฐบาลตัวเอง
  3. การเมืองของสัตว์ พ.ศ. 2518 – รัฐประหาร 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519 พล.ร.อ.สงัด ชลออยู่ ยึดอำนาจรัฐบาล ม.ร.ว.เสนีย์ ปราโมช
  4. แอนนิมอล ฟาร์ม พ.ศ. 2518 – รัฐประหาร 6 ตุลาคม พ.ศ. 2519
  5. ฟาร์มสัตว์ พ.ศ. 2520 – รัฐประหาร 20 ตุลาคม พ.ศ. 2520 พล.ร.อ.สงัด ชลออยู่ ยึดอำนาจรัฐบาลธานินทร์ กรัยวิเชียร
  6. รัฐสัตว์: วรรณกรรมเทพนิยาย พ.ศ. 2544 – การเปลี่ยนขั้วอำนาจทางการเมือง ทักษิณ ชินวัตร ชนะการเลือกตั้งได้เป็นนายกรัฐมนตรีสมัยแรก พ.ศ. 2544
  7. แอนิมอล ฟาร์ม พ.ศ. 2549 – รัฐประหาร 19 กันยายน พ.ศ. 2549 พล.อ.สนธิ บุญยรัตกลิน ยึดอำนาจรัฐบาลรักษาการ ทักษิณ ชินวัตร
  8. แอนิมอล ฟาร์ม สงครามกบฏของสรรพสัตว์ พ.ศ. 2555 – ความขัดแย้งสีเสื้อ ในปี พ.ศ. 2553 มีการชุมนุมใหญ่ของกลุ่มแนวร่วมประชาธิปไตยต่อต้านเผด็จการแห่งชาติ (นปช.)
  9. แอนิมอล ฟาร์ม การเมืองเรื่องสรรพสัตว์ พ.ศ. 2557 – รัฐประหาร 22 พฤษภาคม พ.ศ. 2557 พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา ยึดอำนาจรัฐบาลรักษาการ นิวัฒน์ธำรง บุญทรงไพศาล (ปฏิบัติหน้าที่นายกฯ หลัง ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร ถูกศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยให้พ้นจากตำแหน่ง)

ทำไมถึงต้องแปลบ่อยขนาดนั้น? นักทฤษฎีวรรณกรรมบางราย เสนอว่า การแปล ถือเป็นการเขียนใหม่จากของเก่า (rewriting) โดยการเขียนใหม่ในที่นี้หมายถึง การผลิตเนื้อความใหม่ขึ้นมาจากฐานของเนื้อความอื่นโดยมีเจตนาที่จะดัดแปลงเนื้อความอื่นนั้นให้เข้ากับอุดมการณ์หนึ่ง ๆ หรือลักษณะงานประพันธ์แบบใดแบบหนึ่ง หรือประสานทั้งสององค์ประกอบเข้าด้วยกัน

“การเขียนใหม่ (rewriting) ทุกชิ้นไม่ว่าจะมีวัตถุประสงค์ใด ต่างสะท้อนอุดมการณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง และลักษณะการประพันธ์แบบหนึ่งแบบใด โดยเป็นการจับงานประพันธ์[อื่น]มาบิดแปร (manipulate) ให้เข้ากับสังคมนั้น ๆ ตามทางที่มุ่งประสงค์ การเขียนใหม่เป็นการบิดแปรเพื่อรับใช้อำนาจ ซึ่งในมุมบวกมันช่วยเรื่องวิวัฒนาการทั้งงานประพันธ์และสังคม การเขียนใหม่สามารถช่วยนำเสนอความคิดใหม่ รูปแบบใหม่ เครื่องมือใหม่ และประวัติศาสตร์ของงานแปลก็เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์นวัตกรรมงานประพันธ์ รวมถึงประวัติศาสตร์ของการก่อตัวทางอำนาจของวัฒนธรรมหนึ่งเหนืออีกวัฒนธรรมหนึ่งด้วย แต่การเขียนใหม่ก็อาจกด บิดเบือน และจำกัดการเกิดของนวัตกรรมใหม่ได้ และในยุคที่การบิดแปรเพิ่มขึ้นอย่างมากในทุกรูปแบบ  การแปลจึงเป็นตัวอย่างของการศึกษาถึงกระบวนการบิดแปรงานประพันธ์ที่จะช่วยให้เราเข้าใจโลกที่เราอยู่ได้ดียิ่งขึ้น” ส่วนหนึ่งของคำอธิบายในหนังสือ Translation, Rewriting and the Manipulation of Literary Fame โดย André Lefevere ระบุ

ส่วนการแปลซ้ำ (retranslation) นั้น ผู้รู้ (หลายคนจากรายงานของรสลินน์) อธิบายว่า การแปลซ้ำเกิดขึ้นเพื่อให้งานแปลมีความสมบูรณ์ยิ่งขึ้น เมื่อเวลาเปลี่ยน สังคมเปลี่ยน จึงอาจจำเป็นต้องมีการแปลซ้ำให้ตัวบทแปลเข้ากับยุคสมัยที่เปลี่ยนไป งานแปลชิ้นแรก ๆ ยังมักจะมีความพยายามที่จะดัดแปลงให้คนอีกกลุ่มที่มีวัฒนธรรมต่างออกไปเข้าใจได้ง่าย ๆ ซึ่งความที่ถูกแปลออกมาอาจจะต่างจากความเดิมมาก เมื่อสังคมเข้าใกล้กันมากขึ้น คนต่างวัฒนธรรมเข้าใจกันมากขึ้น ความจำเป็นของการดัดแปลงเช่นนั้นก็น้อยลง งานแปลชิ้นหลัง ๆ จึงมีแนวโน้มที่จะยึดกับวัฒนธรรมต้นทางมากขึ้น นอกจากนี้ ผู้แปลยุคหลังก็ต้องการ “แข่ง” กับสำนวนแปลยุคแรก จึงจำเป็นต้องทำให้งานของตนต่างออกไปและโดดเด่นกว่าในทางใดทางหนึ่ง (ถ้าของเก่าดีอยู่แล้วจะต้องแปลใหม่ทำไม?)  

งานแปล Animal Farm ในเมืองไทยที่แปลซ้ำหลายครั้ง และยังเผยแพร่ในช่วงที่เกิดการเปลี่ยนแปลงหรือความรุนแรงทางการเมืองแบบสุดโต่ง จึงสะท้อนทั้งอุดมการณ์และความผูกพันกับการเมืองไทยอย่างแยกไม่ออก ยิ่งการเมืองเข้มข้น ผู้แปลแต่ละคนก็กระตือรือร้นที่จะแปลวรรณกรรมอมตะชิ้นนี้เพื่อ “รับใช้อำนาจ” และอุดมการณ์ลักษณะใดลักษณะหนึ่งอยู่เสมอ การบอกว่า Animal Farm สำนวนไทยไม่เกี่ยวกับการเมืองไทยจึงรับฟังได้ยาก (และไม่แน่ว่า เร็วๆ นี้ เราอาจได้เห็น คนแปล Animal Farm สำนวนใหม่พร้อมบทวิเคราะห์ตีความชี้นำใหม่ เพื่อช่วยให้คำแนะนำของนายกฯ ประยุทธ์ฟังดูไม่ย้อนแย้งมากจนเกินไปก็เป็นได้)


ผู้เขียนเนื้อหาด้านประวัติศาสตร์ สังคม และต่างประเทศ

Related

บอริส จอห์นสัน อดีตนัก (ปั้น) ข่าว สู่เก้าอี้นายกฯ อังกฤษ

จีน เขียนประวัติศาสตร์ใหม่  โควิด-19 ต้นตอไม่ได้อยู่อู่ฮั่น

ทีมนับคะแนนเลือกตั้งซันเดอร์แลนด์: เจ้าของสถิติประกาศคะแนนเลือกตั้งใน 50 นาที

คุณหญิงสุดารัตน์ เกยุราพันธุ์ “แม่” ผู้ยืนท้าทายอำนาจเผด็จการมาเกือบ 30 ปี

พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ ผู้แสดงนัยผ่านการ “เปิดบ้าน” สี่เสาเทเวศร์

ความขัดแย้งจีน-อินเดีย: เมื่อทหารมหาอำนาจนิวเคลียร์ปะทะกันจนตายด้วยมือเปล่า

ฌาอีร์ โบลโซนารู ประธานาธิบดีบราซิล: ผู้นำที่เชื่อว่าโควิด-19 เป็นแค่ไข้หวัดธรรมดา

“ตั๊น” จิตภัสร์ กฤดากร “มาวิน” วงการสีกากี